Datum: 24-10-2011
Door:
Richard
Reageer op deze column
Column
Van cactus tot cocktail op Bonaire!
Op Bonaire komen honderden verschillende soorten planten en bomen voor, waarbij vooral cactussen het karakteristieke landschap op het Benedenwindse Eiland bepalen. Met name het noorden van het eiland - dat in zijn geheel toebehoort aan het Washington Slagbaai National Park - is voor een groot deel bedekt met een voor mensen nauwelijks doordringbare cactusvegetatie.
Veel mensen associëren de gedoornde plantensoort met droogte, misère en moeilijke leefomstandigheden. Cactussen zijn echter ware overlevers en bovendien voor mensen multifunctionele planten gebleken, die voor veel doeleinden worden gebruikt.
Cactussen hebben zich noodgedwongen een ‘vijandig’ uiterlijk moeten aannemen. De planten leven doorgaans in extreme omstandigheden met heel veel zon en weinig water. Miljoenen jaren evolutie hebben ervoor gezorgd dat de bladeren zijn omgevormd tot doorns die ervoor moet waken dat het schaars voorradige water vanuit het blad verdampt of dat dieren de cactussen opeten.
Op Bonaire komen vooral veel Cadushi-cactussen voor. Cadushi-cactussen behoren tot de zuilcactussen, lijken qua vorm op bomen en kunnen de duizelingwekkende hoogte van achttien meter bereiken.
Zuilcactussen - waaronder de Cadushi-cactussen - zijn zeer belangrijk voor het eiland. Ze vormen een zogenaamde ‘keystone species’ in het ecosysteem op Bonaire. Met andere woorden, voor deze plantensoort is een essentiële ‘sleutelrol’ weggelegd binnen de natuur van het Caribische eiland.
Gedurende de droge periode zijn zuilcactussen (vruchten en bloemen) namelijk de proviandkast voor vrijwel alle insecten, hagedissen en vogels op Bonaire. En een lege proviandkast is niet verenigbaar met het leven. Simpel gezegd: zonder zuilcactussen geen flora en fauna op Bonaire!
Naast deze essentiële functie binnen het ecosysteem van Bonaire, spelen cactussen ook een prominente rol in het dagelijkse leven van mensen. Cactussen kunnen bijvoorbeeld een belangrijke bijdrage leveren bij de bescherming van eigendommen.
Als je je huis beter wilt beveiligen, zijn er legio mogelijkheden. Sommige huizen zijn omgebouwd tot niet te nemen vestigingen. Hoge hekken functioneren als robuuste erfafscheidingen waarbij vanuit alle hoeken en gaten beveiligingscamera’s constant zoemen om iedere verdachte beweging nauwkeurig te kunnen detecteren.
Op Bonaire kan dat ook op een andere manier worden opgelost; je kunt een haag van cactussen met scherpe doorns en stekels optrekken rondom je woning. En dat stekels als verweer prima werken moet je maar eens vragen aan het Noord-Amerikaanse boomstekelvarken ofwel de oerzon. Dit forse knaagdiertje is gewapend met maar liefst 30.000 vlijmscherpe stekels die als stiletto’s over zijn gehele lijf zijn verdeeld.
Roofdieren - waaronder poema’s, wolven en lynxen - bedenken zich wel twee keer voordat ze de oerzon aan het spit rijgen. Voordat ze het weten zijn ze namelijk zelf over hun hele lichaam onvrijwillig en bovendien niet volgens de laatste modetrends, ‘gepierced’ door honderden vlijmscherpe stekels.
Het Bonairiaanse dievengilde is dus gewaarschuwd. Als ze het verschil tussen ‘mijn en dijn’ niet kennen en ze willen zichzelf verrijken ten koste van anderen zullen ze eerst de cactushindernis rondom de meeste huizen moeten slechten. Het zal niet de eerste keer zijn dat een vlijmscherpe stekel, uiterst pijnlijk tien centimeter in het bovenbeen van een inbreker verdwijnt, op het moment dat hij over de ‘plantjes’ springt.
Naast boeven houden de meeste Bonairianen ook bepaalde diersoorten het liefst zo ver mogelijk weg van hun huisje en akkertje. Op het eiland sjokken namelijk duizenden ‘wilde’ geiten en honderden ‘verwilderde’ ezels rond. Met name de geiten zijn bepaald niet kieskeurig als het om voedsel gaat; ze vreten alles op wat op hun pad komt.
Als je ze hun gang laat gaan veranderen alle groentetuintjes binnen ‘no-time’ in kale vlaktes waar alle gewassen uit verdwenen zijn. Overigens worden er jaarlijks op het Caribische eiland tientallen loslopende geiten ‘plat’ gereden terwijl ze nietsvermoedend, stoïcijns de weg over proberen te steken.
Zelfs in de muziek hebben cactussen hun intrede gedaan. Zo worden ‘rainsticks’ al honderden jaren van cactussen gemaakt. Rainsticks zijn staafvormige holle instrumenten die geluiden maken die doen denken aan regenbuien - it’s all in the name! Daarnaast kun je bepaalde cactussen ook eten en drinken.
Zo bestaan er tientallen gerechten waarin cactussen een hoofdrol vervullen, met name in de Mexicaanse keuken. Ze kunnen verdwijnen in soepen (Mexicaanse cactussoep) of onderdeel uitmaken van de vullingen van quesadilla’s (cactus quesadilla) en burrito’s (cactus burrito).
Daarnaast kunnen cactussen zelf gevuld worden met allerlei ingrediënten, zoals reepjes rundvlees en verschillende groentes (dedos de montezuma). Op Bonaire wordt ook een traditionele cactussoep van de cadushi-cactus gegeten (sopi di cadushi).
Cactussen worden mondiaal ook gebruikt voor de productie van sterke drankjes. Op Malta worden al bijna 300 jaar vijgcactussen aangewend om er een likeur (Bajtra) van te maken. De vruchten van de vijgcactussen worden cactusvijgen genoemd en zijn in deze Maltese likeur verantwoordelijk voor de sublieme smaak. Vijgcactussen worden in Nederland ook wel schijfcactussen genoemd.
Er bestaan overigens tientallen verschillende soorten likeur die als belangrijkste smaakmaker vruchten gebruiken. Appellikeur (Apfelkorn), kersenlikeur (Guignolet) en citroenlikeur (Kitron) zijn daar een paar voorbeelden van, maar cactusvruchten kunnen zogezegd dus ook een basis voor likeur vormen.
Het eiland staat bol van de cactussen en daar moet toch ook een alcoholische versnapering uit te destilleren zijn. Op het Benedenwindse Eiland zijn tientallen verschillende cactussoorten beschreven waarbij de Cadushi-cactus zogezegd qua aantal de absolute koploper is. En deze Cadushi-cactus wordt gebruikt voor het nieuwe Bonairiaanse drankje.
Het oogsten van een Cadushi-cactus is overigens geen sinecure. Het vereist namelijk een speciale ambachtelijke techniek om de plant te ontdoen van zijn venijnige ‘stekeljasje’. Eenmaal geoogst wordt de Cadushi-cactus verder bewerkt en zal uiteindelijk als smaakmaker fungeren voor een groengekleurde appetijtelijke likeur: Cadushy of Bonaire Likeur.
Naast mensen vinden ook auto’s cactussen een smakelijk drankje. In Chili worden tegenwoordig vijgcactussen uitgeperst om er biobrandstof van te maken. Vijgcactus-biobrandstof is een stuk goedkoper dan fossiele brandstoffen en bovendien kunnen de vijgcactussen het hele jaar door verbouwd worden, in tegenstelling tot andere gewassen die aangewend worden voor de productie van biobrandstoffen.
Wellicht is dat ook een goed idee voor Bonaire. Het Caribische eiland wil in de nabije toekomst ‘100% groen’ worden als het om de energiehuishouding gaat. De groene cactus is misschien een welkome aanvulling voor deze nobele ambitie.